Vandaag Jarig: André Modeste Grétry, 11 februari 1741

André Ernest Modeste Grétry, geboren in Luik (gedoopt op 11 februari 1741) en overleden in Montmorency op 24 september 1813, was een Luiks-Franse componist. Hij verwierf vooral bekendheid door zijn vele opéras comiques, een genre waarin hij uitblonk en dat hem een prominente plaats in de muziekgeschiedenis bezorgde.

Grétry componeerde in totaal 66 opera’s, waarvan vele, zoals L’amant Jaloux (1779), Richard Cœur de Lion (1784), Zémire et Azor (1771) en Lucille (1770), worden beschouwd als meesterwerken. Deze opera’s genoten in hun tijd grote populariteit en werden zeer gewaardeerd. De balletmuziek die hij in zijn werken verwerkte, onderscheidt zich vaak door een verfijning die aan Mozart doet denken.

In de beslotenheid van de Notre-Dame-aux-Fonts te Luik, op een kille februaridag in het jaar 1741, werd de kleine André-Modeste Grétry ten doop gehouden. Zijn vader, François, een man van de snaren, wiens leven zich afspeelde tussen de gewijde muren van de Saint-Martinkerk, en zijn moeder, Marie Jeanne Defossez, wier bestaan verweven was met de nederige rituelen van het dagelijks leven, schonken hun zoon niet alleen een naam, maar ook een erfenis van klank en toon. Reeds op zesjarige leeftijd vond de jonge Grétry zijn weg naar het koor van de collegiale kerk Saint-Denis, waar zijn stem zich mengde met de eeuwenoude echo’s van het geloof. Het was een tijd waarin muziek niet slechts een kunstvorm was, maar een levensader die de gemeenschap verbond met het goddelijke. Grétry’s vader, een violist van ambacht en toewijding, gaf hem de eerste beginselen van de muziek mee, als een vader die zijn zoon de sleutels tot een geheime wereld overhandigt. Maar het was de jonge Grétry zelf die, met een grote mis in 1758, zijn eerste triomfen vierde. Deze compositie, doordrenkt van de ernst en plechtigheid van de liturgie, bezorgde hem niet alleen bijval, maar ook een studiebeurs die hem naar Italië zou voeren, het land waar de muziek als een heilige taal werd gesproken.

Tussen 1760 en 1766 verbleef Grétry in Rome en Bologna, steden waar de geest van de oude meesters nog altijd door de straten dwaalde. In Rome werd hij onderricht door Giovanni Battista Casali, een man wiens handen de klanken van de Sint-Jan van Lateranen tot leven wekten. In Bologna, onder de wijze leiding van Padre Martini, een leraar die ook de jonge Mozart zou vormen, verdiepte Grétry zich in de mysteries van de harmonie en de fuga. Het was een tijd van vorming, niet alleen van zijn kunst, maar ook van zijn ziel.

Zo ontvouwde zich het leven van Grétry, als een partituur waarin elke noot een stap was op de weg naar grootsheid. Zijn jeugd in Luik, zijn jaren in Italië, het waren niet slechts fasen in een biografie, maar hoofdstukken in een groter verhaal van cultuur en beschaving, waarin de muziek de stem was van een tijdperk dat naar schoonheid en betekenis zocht.

In de schaduw van de Italiaanse renaissance, waar de echo’s van kerkmuren zich vermengden met de klanken van violen, vond André-Ernest-Modeste Grétry zijn eerste muzikale stem. In Rome, stad van eeuwige grandeur en devotie, componeerde hij religieuze werken als het ‘Dixit Dominus’ en het ‘De Profundis’, stukken die de ziel van het geloof tot klank brachten. Tegelijkertijd ontstonden er strijkkwartetten, later gebundeld als zijn opus 3, waarin de vroege tekenen van zijn genie reeds zichtbaar werden. Het was in deze stad, waar de geest van de barok nog altijd door de straten dwaalde, dat hij zijn eerste opera componeerde, ‘Le Vendemmiatrice’, een werk dat hem de weg wees naar de wereld van het theater. Na zijn Italiaanse jaren bracht een ontmoeting in Genève hem in contact met twee reuzen van de Verlichting: Rousseau en Voltaire. De laatste, een meester in het scherpe woord en de scherpe blik, spoorde hem aan zijn geluk te zoeken in Parijs, het brandpunt van cultuur en vernieuwing. In 1767 arriveerde Grétry in de Franse hoofdstad, waar zijn ware muzikale loopbaan zou beginnen. Zijn eerste opera, ‘Les Mariages samnites’, werd een mislukking, maar zelfs in deze nederlaag lag de kiem van toekomstige roem besloten. Mozart zelf, de onbetwiste meester van zijn tijd, zou later variaties componeren op een aria uit dit werk, een eerbetoon aan Grétry’s melodische vindingrijkheid. Met elke nieuwe opera groeide zijn faam. Grétry werd de lieveling van het Parijse publiek, een meester van de opéra comique, een genre waarin hij zowel het hart als de geest van zijn toehoorders wist te raken. Zijn werken, zoals ‘L’amant Jaloux’, ‘Richard Coeur de Lion’, ‘Zémire et Azor’ en ‘Lucille’, werden niet alleen bewonderd om hun melodische schoonheid, maar ook om hun vermogen om de menselijke emoties te vangen in klank. Zelfs aan het hof van Versailles vond hij erkenning; koningin Marie-Antoinette werd de peetmoeder van een van zijn dochters, een teken van zijn verstrengeling met de hoogste kringen van de samenleving.

De Franse Revolutie, die zoveel oude structuren omverwierp, bracht Grétry niet ten val. Met een scherp instinct voor overleving wist hij zich aan te passen aan de nieuwe machthebbers. Hij werd een van de eersten die door Napoleon tot Ridder in het Legioen van Eer werd benoemd, een ereteken dat zijn aanpassingsvermogen en zijn blijvende relevantie onderstreepte. Bovendien speelde hij een cruciale rol bij de oprichting van het Conservatoire national supérieur de musique in 1795, een instelling die de toekomst van de Franse muziek zou vormgeven.

In zijn latere jaren keerde Grétry zich meer en meer naar de wereld van de literatuur en de filosofie, alsof hij in woorden en gedachten een nieuwe vorm van expressie zocht. Na zijn dood in 1813 werd hij begraven op Père-Lachaise, maar zijn hart, zoals hij zelf had gewild, keerde terug naar zijn geboortestad Luik. Daar rust het nu, onder een standbeeld dat zijn nalatenschap eert, vlak voor de opera die zijn naam draagt.

Grétry’s oeuvre omvat 66 opera’s, werken die niet alleen de tijdgeest van hun ontstaan weerspiegelen, maar ook een universele schoonheid bezitten die tot op de dag van vandaag weerklinkt. Zijn ‘Mémoires’, geschreven met dezelfde zorg en aandacht die hij aan zijn muziek besteedde, blijven een bron van inzicht en inspiratie, een testament van een kunstenaar die zijn tijd ver vooruit was en toch diep geworteld bleef in de tradities van zijn vak. In zijn muziek en zijn woorden leeft de geest van een tijdperk voort, een tijdperk van revolutie, verlichting en onsterfelijke schoonheid.