Vandaag Jarig: Paus Adrianus VI, 2 maart 1459

Adrianus VI: De enige Nederlandse paus in de geschiedenis.

De geschiedenis van het pausschap kent vele illustere figuren, maar weinigen zijn zo uniek in hun afkomst en regeerperiode als paus Adrianus VI. Geboren als Adriaan Floriszoon Boeyens op 2 maart 1459 in Utrecht, dat destijds deel uitmaakte van het Hertogdom Brabant binnen het Heilig Roomse Rijk, was hij een van de weinige niet-Italiaanse pausen en de enige paus van Nederlandse origine. Zijn verkiezing op 9 januari 1522 betekende een zeldzame doorbreking van de Italiaanse dominantie binnen de Curie, een situatie die pas in 1978 opnieuw plaatsvond met de verkiezing van de Poolse paus Johannes Paulus II (Karol Józef Wojtyła).

Adrianus’ regeerperiode, die duurde tot zijn dood op 14 september 1523, viel in een tijd van diepe crisis binnen de Katholieke Kerk. Het protestantisme stond op het punt om een onomkeerbare breuk in het christendom te veroorzaken, de politieke situatie in Europa werd gedomineerd door de rivaliteit tussen Karel V en Frans I van Frankrijk, en de pauselijke curie in Rome was berucht om haar wereldsheid en corruptie. De nieuwe paus, een strenge, vrome en sobere man, probeerde hervormingen door te voeren, maar vond weinig gehoor in een Romeinse omgeving die gewend was aan weelderige pracht en politiek opportunisme.

Van Utrecht naar Rome: Een Opmerkelijke Opkomst

Adriaan Boeyens werd geboren in een burgerlijke, bescheiden familie. Zijn vader was timmerman, een achtergrond die hem duidelijk onderscheidde van de aristocratische of kerkelijke elites die vaak de hoogste kerkelijke ambten bekleedden. Zijn intellectuele talenten brachten hem naar de Universiteit van Leuven, waar hij zich specialiseerde in theologie en klassieke studies. Hij groeide uit tot een invloedrijke geleerde en werd uiteindelijk hoogleraar en rector van de universiteit. Zijn academische en theologische reputatie leidden ertoe dat hij de mentor werd van de jonge Karel V, de latere keizer van het Heilig Roomse Rijk. Deze connectie zou bepalend zijn voor zijn verdere carrière. Als vertrouweling van Karel V werd hij een belangrijke politieke figuur binnen de katholieke kerk. In 1517 werd hij benoemd tot bisschop van Tortosa in Spanje en kort daarna tot grootinquisiteur van Spanje, een rol waarin hij zich voornamelijk bezighield met het handhaven van orthodoxie en het bestrijden van ketterij in de nasleep van de Reconquista.

Zijn invloed binnen het keizerlijk hof leidde tot zijn benoeming tot kardinaal in 1517, en hij werd een sleutelfiguur in de Spaanse tak van de katholieke kerk. Toen paus Leo X overleed in 1521, bevond de kerk zich in een complexe politieke situatie. De kardinalen, verdeeld tussen Franse en Italiaanse facties, konden geen consensus bereiken over een nieuwe paus. Uiteindelijk werd Adriaan, die op dat moment nog in Spanje verbleef, als compromisfiguur gekozen.

Pausschap: Pogingen tot Hervorming en Weerstand

Adrianus VI arriveerde pas in augustus 1522 in Rome, maanden na zijn verkiezing, en trof een stad en een Curie aan die hem vijandig gezind waren. De Renaissance-pausen vóór hem, zoals Julius II en Leo X, hadden een hofcultuur gecreëerd waarin pracht, kunst en politiek de boventoon voerden. Adrianus’ sobere, strenge en vrome levensstijl stond hier haaks op. Hij weigerde deel te nemen aan de excessen van het pauselijke hof en probeerde de morele en financiële corruptie binnen de kerk aan te pakken. Een van de belangrijkste kwesties waarmee hij geconfronteerd werd, was de opkomst van het protestantisme. In 1517 had Maarten Luther zijn 95 stellingen gepubliceerd, waarmee hij de corruptie en aflatenhandel van de kerk bekritiseerde. In plaats van Luther simpelweg te veroordelen, erkende Adrianus dat de kerk hervormingen nodig had. Tijdens de Rijksdag van Neurenberg in 1522-1523 gaf hij toe dat de crisis in de kerk deels te wijten was aan de fouten en immoraliteit binnen de geestelijkheid. Dit was een opmerkelijke bekentenis, maar het had weinig effect: de hervormingen bleven uit, en de opstand van de protestanten groeide verder. Politiek gezien raakte Adrianus ook verwikkeld in de conflicten tussen Karel V en Frans I van Frankrijk. De Italiaanse staten, die vreesden voor een te grote keizerlijke invloed, stonden sceptisch tegenover een paus die als bondgenoot van de Habsburgers werd gezien. Dit politieke isolement bemoeilijkte zijn hervormingsplannen nog verder.

Dood en Nalatenschap

Adrianus VI overleed op 14 september 1523, na slechts twintig maanden als paus. Zijn dood werd door velen in Rome met opluchting ontvangen, en zijn opvolger, Clemens VII, herstelde al snel de extravagante hofcultuur van de pausen vóór hem. Zijn sobere, bijna ascetische benadering van het pausschap maakte hem tot een buitenstaander in de stad die hij moest regeren, en hij stierf als een eenzame, misbegrepen figuur. Toch is de historische betekenis van Adrianus VI niet te onderschatten. Hij was een van de weinige pausen die openlijk erkende dat de kerk dringend hervormd moest worden. Zijn pausschap toont de immense weerstand aan tegen verandering binnen de katholieke hiërarchie en illustreert hoe diepgeworteld de corruptie en het nepotisme waren in de Curie van de 16e eeuw. Hoewel zijn pogingen tot hervorming mislukten, werd zijn nalatenschap later opgepikt tijdens het Concilie van Trente (1545-1563), dat de katholieke kerk in reactie op de Reformatie zou hervormen. Adrianus VI was misschien niet de paus die de kerk wilde, maar hij was wel de paus die haar tekortkomingen blootlegde.

In Utrecht, zijn geboortestad, herinneren verschillende plekken nog steeds aan hem, zoals de Paushuize, zijn voormalige residentie. In de bredere katholieke geschiedenis blijft hij een symbool van de moeilijke strijd tussen kerkelijke hervorming en conservatisme in een tijd waarin de wereld op het punt stond voorgoed te veranderen.