Vandaag Jarig: Keizer Karel V, 24 februari 1500

Keizer Karel V, in zijn jeugd bekend als Karel van Luxemburg, werd geboren in Gent op 24 februari 1500 en overleed in Cuacos de Yuste, Spanje, op 21 september 1558. Als telg uit het Huis Habsburg belichaamde hij de samensmelting van macht en traditie die zijn tijd kenmerkte. Vanaf 1506 tot 1555 regeerde hij als landsheer over de Nederlandse gewesten, die hij in 1543 volledig onder zijn gezag verenigde. Als Karel I was hij van 1516 tot 1556 koning van Spanje, en als Karel V droeg hij van 1519 tot 1556 de titel van Rooms-Duits keizer. In Vlaanderen wordt hij herinnerd als “keizer Karel”, terwijl hij in Nederland vooral bekendstaat als Karel V. Zijn leven was een weerspiegeling van de complexe verwevenheid van dynastieke ambities en wereldlijke macht, die het Europa van de zestiende eeuw vormgaf.

De landen waarover Karel V regeerde, verenigd onder de vlag van het Spaanse Rijk, vormden tezamen het omvangrijkste Europese rijk sinds de dagen van Karel de Grote. Zijn rijk strekte zich uit over continenten en oceanen, en omvatte niet alleen uitgestrekte gebieden in Europa, maar ook verre koloniën in Amerika en Azië. In feite overtrof zijn wereldrijk in omvang zelfs het ooit zo machtige Romeinse Rijk, en het kan met recht beschouwd worden als een van de eerste wereldrijken van de Nieuwe Tijd. Karel V was niet alleen een vorst van immense territoriale macht, maar ook de laatste Rooms-Duitse keizer die in staat was om zijn universele autoriteit daadwerkelijk te doen gelden. Zijn heerschappij markeerde een tijdperk waarin de oude middeleeuwse orde langzaam maar zeker plaatsmaakte voor de modernere staatsvormen van de vroegmoderne tijd. Op Europees niveau toonde Karel V zijn kracht door met succes de opmars van het Ottomaanse Rijk af te slaan, een prestatie die zijn reputatie als verdediger van het christendom versterkte. De strijd met Frankrijk, die gedurende zijn regering bijna permanent woedde, bleef echter onbeslist, een teken van de complexe machtsverhoudingen die het continent kenmerkten. Maar ondanks zijn militaire successen en diplomatieke bekwaamheid ervoer Karel V de scheuring van de christelijke eenheid, veroorzaakt door de Reformatie, als zijn grootste nederlaag. Het was een breuk die hij niet had kunnen voorkomen, en die de religieuze en politieke kaart van Europa voorgoed zou veranderen.

Op nationaal niveau legde Karel V de fundamenten voor een moderne eenheidsstaat, zowel in Spanje als in de Nederlanden. In Spanje consolideerde hij het centrale gezag en versterkte hij de monarchie, terwijl hij in de Nederlanden de gewesten onder één bestuurlijk en juridisch systeem bracht. Zijn beleid schiep de voorwaarden voor de latere ontwikkeling van deze gebieden tot gecentraliseerde staten, een proces dat zijn opvolgers zouden voortzetten.

De heerschappij van Karel V vormt zo een scharnierpunt in de geschiedenis, een tijdperk waarin de oude wereld langzaam verdween en de contouren van de moderne tijd zich begonnen af te tekenen. Zijn leven en regering waren doordrenkt van de spanning tussen traditie en vernieuwing, tussen universele ambities en regionale belangen, en tussen religieuze eenheid en groeiende verdeeldheid. In al deze aspecten belichaamde hij de overgang van de Middeleeuwen naar de Nieuwe Tijd, een tijdperk van grote veranderingen en diepgaande tegenstellingen. Karel, de oudste zoon van Filips de Schone en Johanna van Castilië – later bekend geworden als Johanna de Waanzinnige –, zag het levenslicht op 24 februari 1500 in het Prinsenhof te Gent. Zijn geboorteplaats, een stad rijk aan handel en cultuur, zou een passend decor blijken voor het begin van een leven dat bestemd was om de geschiedenis te beïnvloeden. Op 9 maart van datzelfde jaar werd hij gedoopt in de Sint-Janskerk, de latere Sint-Baafskathedraal, een plek die symbool stond voor de religieuze en politieke macht van zijn familie. Bij zijn doopsel stonden twee vrouwen aan zijn zijde die een belangrijke rol in zijn leven zouden spelen: Margaretha van York, de weduwe van zijn overgrootvader Karel de Stoute, naar wie hij vernoemd werd, en zijn tante Margaretha van Oostenrijk, die later als zijn voogdes en raadgeefster een stempel zou drukken op zijn vorming en bestuur. Zijn peters, Karel I van Croÿ, prins van Chimay, en Jan III van Glymes, beiden ridders van het Gulden Vlies, onderstreepten de adellijke en ridderlijke tradities waarmee hij werd omringd.

Reeds bij zijn geboorte droeg Karel de titels van aartshertog van Oostenrijk en hertog van Luxemburg, een teken van de uitgebreide dynastieke erfenis die op zijn schouders zou rusten. Samen met zijn oudere zuster Eleonora, geboren in 1498, en zijn jongere zusters Isabella (1501) en Maria (1505), groeide hij op aan het Hof van zijn tante Margaretha van Oostenrijk in Mechelen. Margaretha, die als landvoogdes van de Nederlanden een kundig bestuurder bleek, zorgde niet alleen voor zijn opvoeding, maar ook voor zijn politieke vorming. Het Mechelse hof was een centrum van cultuur en verfijning, waar Karel werd ondergedompeld in de wereld van kunst, literatuur en staatsmanschap. Het was hier, temidden van de pracht en praal van de Bourgondische erfenis, dat de jonge Karel de eerste lessen leerde over macht, verantwoordelijkheid en de complexe verhoudingen tussen vorst en onderdanen. Deze vroege jaren in de Nederlanden, waar hij omringd werd door familieleden die zowel zijn lot als zijn karakter zouden vormen, legden de basis voor zijn latere heerschappij. Het was een tijd waarin de tradities van het middeleeuwse ridderschap en de opkomende idealen van de Renaissance samenkwamen, en waarin Karel langzaam maar zeker werd voorbereid op de immense taak die hem wachtte: het besturen van een rijk dat zich uitstrekte over continenten en culturen. Zo begon het leven van een man die niet alleen de geschiedenis van Europa, maar ook die van de wereld zou veranderen.

Vermoedelijk in augustus 1558 werd keizer Karel V getroffen door malaria, een ziekte die in die tijd vaak fataal was. Modern klinisch onderzoek, uitgevoerd in 2004 op een bewaard gebleven vingerkootje, bevestigde de aanwezigheid van grote hoeveelheden plasmodium falciparum, de parasiet die verantwoordelijk is voor de meest ernstige vorm van malaria. Op 21 september 1558, na weken van lijden, blies Karel V zijn laatste adem uit in zijn villa in Cuacos de Yuste, omringd door de stilte van de Spaanse bergen. Aartsbisschop Bartolomé Carranza stond hem bij in zijn laatste uren, een passend gezelschap voor een man wiens leven zo diep verweven was met de kerk en haar rol in de wereldlijke macht.

Twee dagen na zijn overlijden werd zijn stoffelijk overschot bijgezet in een crypte onder het altaar van de kloosterkerk in Yuste. Het was een plek die Karel zelf had uitgekozen, en waar hij slechts een maand eerder, in een moment van diepe reflectie, zijn eigen uitvaartmis had laten opdragen. Deze daad, zowel praktisch als symbolisch, getuigde van zijn besef van de vergankelijkheid van het leven en de onvermijdelijkheid van de dood. Na zijn heengaan werden in alle uithoeken van zijn immense rijk herdenkingsmissen gehouden, van de kerken in Europa tot de verre koloniën in Mexico, Cuzco en Peru. Overal waar zijn gezag had geregeerd, werd zijn nagedachtenis geëerd, een laatste eerbetoon aan een vorst wiens invloed zich over de hele wereld had uitgestrekt. Toen zijn zoon, Filips II, het imposante klooster van San Lorenzo de El Escorial buiten Madrid voltooide, besloot hij de stoffelijke resten van zijn vader daarheen te laten overbrengen. Op 14 januari 1573 vond deze plechtige translatie plaats, een gebeurtenis die zowel een einde als een nieuw begin markeerde. Het Escorial, met zijn strenge architectuur en diepe religieuze betekenis, werd het nieuwe rustplaats voor Karel V en zijn nakomelingen. Uiteindelijk, op 11 mei 1664, werden zijn overblijfselen bijgezet in het koninklijke pantheon onder het hoofdaltaar, waar zij tot op de dag van vandaag rusten te midden van de stoffelijke resten van zijn opvolgers en afstammelingen.

Zo vond Karel V, na een leven van ongekende macht en verantwoordelijkheid, zijn laatste rustplaats in een mausoleum dat zijn erfenis weerspiegelde: een plek waar de grandeur van het Spaanse Rijk en de spiritualiteit van het katholieke geloof samenkwamen. Zijn dood markeerde niet alleen het einde van een tijdperk, maar ook de overgang naar een nieuwe fase in de geschiedenis, waarin zijn erfenis zou blijven voortleven in de herinnering van de wereld.